Piaski Sahary

Sahara leży w północnej Afryce, między Oceanem Atlantyckim na zachodzie a Morzem Czerwonym na wschodzie. Północną i południową granicę Sahary wyznacza izohieta 200 mm średnich rocznych opadów atmosferycznych. Na północy biegnie ona u wzdłuż południowych stoków Atlasu i wybrzeży Morza Śródziemnego, a na południu oddziela od Sahary pólpustynny Sahel należący do strefy Sudanu.

Południowa granica Sahary biegnie więc w przybliżeniu od ujścia rzeki Senegal przez środkowy bieg Nigru (kolano Nigru), północnym brzegiem jeziora Czad do ujścia Atbary do Nilu i dalej do Morza Czerwonego. Sahara ma ponad 7 min km² (wg niektórych źródeł około 9 min km²) i jest największym na Ziemi obszarem pustynnym i póipustynnym. Charakterystyczną cechą tego ogromnego regionu jest suchość klimatu i typowa dla obszarów pustynnych rzeźba, będąca następstwem procesów wietrzenia i erozji oraz transportu i akumulacji produktów niszczenia.

Zanim na północnej części globu 10 tysięcy lat temu zakończyła się era lodowcowa, Sahara była miejscem o dużo chłodniejszym klimacie, gęsto poprzecinanym rzekami. Kiedy warstwa lodu pokrywająca Europę zaczęła się cofać, wilgotne atlantyckie prądy powietrzne przesunęły się znad Afryki w kierunku Europy. Pod wpływem suchych gorących wiatrów rzeki saharyjskie wyschły. Pozbawiona wilgoci gleba powoli stawała się coraz bardziej jałowa, aż wreszcie ta niegdyś żyzna kraina zamieniła się w morze ruchomych piasków. Dziś bezkresne równiny Sahary zamieszkują jedynie koczownicze plemiona Berberów.

Podłoże Sahary stanowią prekambryjskie skały metamorficzne (gnejsy, łupki krystaliczne, marmury i kwarcyty) i wulkaniczne (bazalty, andezyty), silnie sfałdowane i poprzecinane starymi (prekambryjskimi) intruzjami granitoidów i innych skał magmowych. Krystaliczne skały tego fundamentu, widoczne są w obrębie rozległych masywów (Ahaggar, Tibesti), stanowiących wyniesienia starszego podłoża.

Od wschodu Saharę zamykają zrębowe góry Atbaj (Góry Czerwonomorskie). Stanowią one wyniesioną część tarczy nubijskiej obciętą na wschodzie krawędzią rowu tektonicznego Morza Czerwonego. Przeciętne wysokości szczytów wahają się w granicach 500-1000 m. Kilka masywów przekracza jednak 2000 m wysokości (Dżabal Uda, 2259 m), Dżabal Szaib al-Banat (2187 m). Góry są mocno rozczłonkowane suchymi dolinami uchodzącymi ku Morzu Czerwonemu i dolinie Nilu.

Promienie pustynnego słońca sprawiają, że jest to jedno z najgorętszych i najbardziej suchych miejsc na Ziemi. Temperatura powietrza często przekracza 40° C. Jakby ogromne upały nie były dla człowieka wystarczającą próbą przetrwania, gorąco bijące od piasku powoduje drgania powietrza, rozmywające kontury krajobrazu i wywołujące omamy wzrokowe.

Na Saharze panuje klimat zwrotnikowy, skrajnie suchy, z średnią roczną sumą opadów od kilku mm do 50-100 mm w górach i na wyżynach oraz do 200 mm na północnym i południowym skraju regionu. Na północy opady występują  w miesiącach zimowych. Na południu przypadają głównie na miesiące letnie. Opady są nieregularne. Zdarzają się kilkuletnie okresy bez opadów i lata, w których gwałtowne opady (ulewy), znacznie przekraczają średnią. Koryta rzek efemerycznych wypełniają się wtedy wodą, która wynosi z gór ogromne ilości zwietrzeliny.

Temperatura powietrza na Saharze jest zróżnicowana w cyklu dobowym i rocznym, co wiąże się z niską wilgotnością powietrza (poniżej 20 %) i brakiem zachmurzenia. Minimalne temperatury obniżają się poniżej 0°C, a maksymalne przekraczają 50°C. Średnie temperatury powietrza w miesiącu najchłodniejszym (styczeń) wahają się w granicach 9-12°C, a miesiącu najcieplejszym (lipiec) od 33 do 38°C.

Do charakterystycznych dla północnej Sahary zjawisk pogodowych należy występowanie gorących, suchych południowych wiatrów powodujących burze pyłowe, noszących różne nazwy lokalne, m.in. hamsin, sahil, samum. Na południu regionu, w strefie pasatów, takim gorącym, suchym wiatrem jest wiejący z północnego wschodu harmattan.

Świadkowie burz piaskowych opisują ściany piasku o szerokości blisko 500 kilometrów posuwające się z prędkością około 50 kilometrów na godzinę. Najcięższe ziarenka piasku nigdy nie unoszą się zbyt wysoko. Natomiast bardzo miałki piasek i pył potrafi wzbić się na wysokość 1,5 kilometra, zasłaniając słońce nawet w rejonach znacznie oddalonych od centrum burzy. Wiatr jest w stanie przenosić pył pustynny na ogromne odległości. Po wyjątkowo gwałtownej burzy w 1947 roku czerwony piasek pustynny osiadł aż na ośnieżonych szczytach alpejskich, pokrywając je różową warstwą.

Na obszarze Sahary występują wszystkie znane typy pustyń, wyróżniane zarówno ze względu na rodzaj budującego je materiału: pustynie kamieniste (hamada), żwirowe (serir), piaszczyste (erg) i ilaste (sebka), jak i ukształtowanie powierzchni: pustynie górzyste (górskie), wyżynne i nizinne.

Osiemdziesiąt procent powierzchni Sahary zajmują monotonne równiny żwirowe, jałowe płaskowyże skalne, wysuszone szczyty górskie i pokłady soli, z daleka wyglądające jak jeziora. Największą powierzchnię (70-80%) zajmują na Saharze pustynie kamieniste, nazywane również pustyniami skalistymi (hamada), występujące powszechnie w górach Sahary (Ahaggar, Tibesti, Atbaj) oraz na wyżynach.

Pokrywająca Wielki Erg Zachodni  warstwa piasku wciąż poddawana jest wpływom wiatru. W miejscach, gdzie wieje on stale z jednego kierunku, formują się typowe, osiągające 120 metrów wysokości, wygięte w łuk wydmy. Na innych obszarach, w których występują zawirowania wiatru, wydmy przybierają najróżniejsze kształty, gdzieniegdzie tworzą ogromne równoległe grzbiety przedzielone szerokimi zagłębieniami. Łączące się prądy powietrzne rzeźbią w piasku olbrzymie kurhany i piramidy.

Roślinność Sahary jest skąpa. Na wybrzeżach Morza Śródziemnego utrzymują się niskie zbiorowiska krzewów, krzewinek i roślin zielnych zbliżone fizjonomią do śródziemnomorskiej makii. We wnętrzu regionu, w zagłębieniach terenu, suchych dolinach, a także na niektórych na stokach gór występują luźne zbiorowiska ciernistych krzewów, drzewa i zbiorowiska roślin zielnych. Na zachodzie i południu pojawiają się izolowane płaty ciernistych sawann z niskimi akacjami. Obfitsze opady powodują masowe pojawianie się roślinności efemerycznej.