Miasta i ich funkcje

 

Trudno jest podać jednoznaczną definicję miasta ponieważ różne są kryteria prowadzące do definicji miasta. Można wyodrębnić następujące kryteria, na podstawie których wydziela się miasto:

  • kryterium prawno-administracyjne kiedy to miasto zostaje wydzielone w oparciu o status prawny (nadane są prawa miejskie), np. Polska

  • kryterium ilościowe, w którycm miasto wyłania się na podstawie określonej liczby mieszkańców, np. Francja, Chiny

  • kryterium ilościowo-jakościowe bierze pod uwagę liczbę mieszkańców oraz odsetek zatrudnionych poza rolnictwem. W taki sposób wyłania się miasta np. w Indiach, czy Holandii.

 

Najbardziej powszechna jest definicja miasta oparta na decyzji władzy. Miastem jest ta miejscowość, której nadano prawa miejskie. Żadne z kryteriów identyfikacji miast nie jest w pełni precyzyjne wobec współczesnych procesów urbanizacji. Brak jednoznacznej definicji miasta powoduje istotne problemy przy określaniu poziomu urbanizacji danego kraju.


Zapamiętaj:

Miasto to intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność zatrudnioną poza rolnictwem. Miasto charakteryzuje się:

  • zwartą zabudową
  • dużą gęstością zaludnienia
  • dobrze rozwiniętą infrastrukturą techniczną - wodociągi, gazociągi, kanalizacja, drogi, sieć tramwajowa itp.

Aby daną jednostkę osadniczą można było w Polsce nazywać miastem, musi ona posiadać prawa miejskie (nadane przez władze państwowe).


Największe problemy stwarzają niewielkie jednostki osadnicze. Są bowiem wsie o charakterze miejskim (np. Zabierzów k. Krakowa) i, odwrotnie, miasta o charakterze wiejskim (np. Radomyśl Wielki w woj. podkarpackim, w powiecie mieleckim), które pozostają miastami tylko na mocy wcześniejszych decyzji prawno-administracyjnych. Wszystkie miasta wyróżniają się spełniając określone funkcje. Podstawowymi funkcjami miast są funkcje:

  • administracyjna

  • komunikacyjna

  • handlowa

  • kulturalna

  • turystyczna (uzdrowiskowa)

  • funkcja obronna

  • przemysłowa


Największe miasta świata

miasto

ludność zespołu w mln

Seul (Korea Południowa)

21

Meksyk (Meksyk)

20

Sao Paulo (Brazylia)

19

Nowy Jork (USA)

19

Bombaj (Indie)

16

Szanghaj (Chiny)

14

Lagos (Nigeria)

13

Kalkuta (Indie)

13

W przeciwieństwie do klasycznych wsi o charakterze rolniczym miasta powstały najczęściej w wyniku rozwoju wielu różnorodnych funkcji. Pierwotnie były to funkcje administracyjne. Przyczyniły się one do powstania i rozwoju stolic lub głównych ośrodków miejskich (w przypadku terytoriów niesamodzielnych i zależnych). W większości ośrodki te stawały się  po uzyskaniu niepodległości, stolicami nowo powstałych państw. Dotyczy to głównie krajów afrykańskich, azjatyckich, Ameryki Łacińskiej i Oceanii.

Największe znaczenie w rozwoju miast, oprócz funkcji politycznej, miały funkcja handlowa i funkcja komunikacyjna. Miasta rozwinęły się przy naturalnych portach, czy też w wyniku przecięcia się szlaków handlowych, a następnie komunikacyjnych. Tak tłumaczy się powstanie wielu miast europejskich, np. w Polsce Gdańska i Torunia, które swój rozwój zawdzięczają włączeniu do tzw. Związku Hanzeatyckiego, istniejącego w wiekach XIII- XVII. Związek funkcji handlowej i komunikacyjnej jest i obecnie widoczny w przypadku portów morskich, gdzie w pierwszej kolejności handlowano przywożonymi towarami. Z biegiem czasu coraz to inne funkcje przyczyniały się do powstawania i rozwoju miast.

Od XVIII w., a zwłaszcza w XIX w., podstawą powstawania nowych miast i przyspieszonego rozwoju tych już istniejących stał się przemysł. Był to  pierwotnie przemysł wydobywczy, związany przede wszystkim z wydobyciem węgla kamiennego (np. miasta okręgów: Ruhry, górnośląskiego, donieckiego, kuźnieckiego), z czasem też przetwórczy (np. włókienniczy Manchester, Łódź). W miastach tych dominowała funkcja przemysłowa. Rozwój przemysłu stał się podstawą rozwoju większości miast świata w okresie międzywojennym, szczególnie po drugiej wojnie światowej. Pod wpływem przemysłu powstały największe okręgi przemysłowe, będące jednocześnie największymi aglomeracjami miejskimi świata, zwane też z racji znaczenia przemysłu w ich rozwoju aglomeracjami miejsko-przemysłowymi.

Na rozwój miast wpływają takie instytucje, dla których celem działania jest zaspokajanie popytu występującego na obszarach obsługiwanych przez te miasta. Z tego powodu w miastach rozwija się także funkcja usługowa. Wśród funkcji usługowych należy również wyróżnić funkcje kultu religijnego. Ruch pątniczy i pielgrzymkowy do świątyń różnych wyznań spowodował rozwój miast (np. Fatimy w Portugalii, Lourdes we Francji, Częstochowy w Polsce, Jerozolimy w Izraelu i Jordanii, Mekki i Medyny w Arabii Saudyjskiej, Benares w Indiach), których ludność znalazła zatrudnienie w obsłudze pielgrzymów i turystów. Oprócz powyższych funkcji, wiele miast zawdzięcza swoje powstanie i rozwój funkcji turystycznej.

Funkcja ta spowodowała, między innymi, powstanie wielu słynnych kąpielisk i ośrodków turystyki wypoczynkowej, np. w basenie Morza Czarnego (Konstanca w Rumunii. Eupatoria na Krymie. Złote Piaski w Bułgarii), a także Morza Śródziemnego (np. Sorrento, San Remo we Włoszech, Monte Carlo, Monako w księstwie Monako. Nicea, Cannes we Francji, kąpieliska w rejonie Costa Brava w Hiszpanii). Funkcja turystyczna przyczyniła się także do rozwoju znanych ośrodków turystyki górskiej, np. Innsbrucku, Bischofshofen w Austrii, Davos. Sankt Moritz w Szwajcarii, Chamonix, Grenoble we Francji, Oberstdorf w Niemczech, Cortina d'Ampezzo we Włoszech (wszystkie położone w Alpach). Zakopanego, Szczyrku w Polsce, Szczyrbskiego Jeziora, Starego Smokowca, Tatrzańskiej Łomnicy w Słowacji (Karpaty), Lillehammer w Norwegii (Góry Skandynawskie), czy też Sapporo w Japonii.

Funkcja uzdrowiskowa ma zbliżony charakter do funkcji turystycznej, z tym że z racji specyfiki tej funkcji (ochrona zdrowia) powstałe miasta są często mniejsze od ośrodków turystycznych (np. Krynica, Rabka w Polsce, Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie w Czechach, Vichy we Francji). Historyczne już dzisiaj znaczenie mają w powstawaniu miast funkcje obronne. Wiąże się to przede wszystkim z aktualnie rozumianym pojęciem obronności. O ile w średniowieczu skupione na małej powierzchni osady, otoczonej murami miejskimi, fosą, położonej w widłach rzek, nad brzegami jezior, mórz, na półwyspie, miały niewątpliwie charakter obronny, o tyle współcześnie im większa koncentracja majątku trwałego na niewielkim obszarze, tym większe są straty w przypadku działań wojennych.


Przykładami miast, które zawdzięczają swój rozwój pierwotnie funkcjom obronnym, mogą być miasta-twierdze, np. Zamość powstały w okresie renesansu (XVI w.) czy Żółkiew (niegdyś polska twierdza, obecnie miasto na Ukrainie). Rozwój miast pociąga za sobą także rozwój oświaty i kultury. Powstają, zwłaszcza w większych miastach, wyższe uczelnie, czy instytuty naukowo-badawcze, które przyczyniają się do jeszcze bardziej intensywnego rozwoju miast. Uwidaczniają  się więc także funkcja naukowa, oraz funkcja kulturalna.


Zapamiętaj:

Główne funkcje miast to funkcje:

  • administracyjna - miasto jest siedzibą władz samorządowych (wojewódzkich, powiatowych lub gminnych) - np. Kraków, Wieliczka
  • przemysłowa - powstanie miasta związane było (i jest) z wydobyciem surowców mineralnych lub rozwojem przemysłu przetwórczego (w mniejszych miastach taką funkcję może pełnić rzemiosło) - np. Katowice, Donieck, Kraków
  • medyczna - ze względu na istniejące szpitale i ośrodki medyczne o znaczeniu wykraczającym poza miasto - np. Kraków, Łódź.
  • transportowa - miasto staje się węzłem komunikacyjnym, miastem portowym - np. Gdynia, Rotterdam
  • kulturalna - prawie w każdym mieście istnieją instytucje kulturalne (teatry, kina, muzea itd.) - np. Kraków, Paryż, Rzym
  • naukowa i oświatowa - w mieście lokowane są szkoły, uczelnie lub instytuty badawcze -np. Kraków, Bolonia
  • turystyczna - miasta w atrakcyjnych regionach turystycznych, miasta zabytkowe i pielgrzymkowe - np. Częstochowa, Rzym, Zakopane
  • uzdrowiskowa - miasto posiada status uzdrowiska, rozwija się w nim lecznictwo ze względu na warunki naturalne temu sprzyjające (np. klimat, wody mineralne) - np. Kołobrzeg, Krynica Górska, Baden (w Austrii)
  • handlowa - pierwsze miasta powstawał)' jako ośrodki wymiany handlowej, obecnie w każdym mieście dobrze rozwinięty jest handel detaliczny i hurtowy - np. Poznań i Lipsk (targi międzynarodowe).


Rozwój miast od początku ich powstania przebiegał w sposób uporządkowany, w dzisiejszym tego słowa znaczeniu planowy. Miasta średniowieczne były również projektowane w sposób planowy. Podstawę tych miast stanowił gród z dominującą świątynią chrześcijańską oraz podegrodziem wraz z rozwijającymi się osiedlami targowymi, obsługującymi przylegle tereny rolnicze. Gród stanowił jednocześnie bastion obrony wszystkich mieszkańców, stąd ogromna rola murów, fosy, baszt. Ponieważ najłatwiej można się było bronić przy minimalnej długości murów, dlatego też widoczna jest oszczędność powierzchni miast średniowiecznych, a co za tym idzie rygorystyczne przestrzeganie przepisów budowlanych.

W sposób planowy rozwijały się także miasta okresu rewolucji przemysłowej. Podstawę ich struktury przestrzennej stanowiły rozwiązania komunikacyjne, które obecnie możemy zaobserwować. Na przykład, w Łodzi, gdzie zaplanowano system prostopadłych ulic, którego główną oś stanowi ulica Piotrkowska, czy Paryżu, gdzie rozwój przemysłu, a zwłaszcza komunikacji, przyczynił sie do radykalnej przebudowy oraz modernizacji miasta pod koniec XIX w. Obecnie, w większości państw świata, poszczególne jednostki osadnicze (mias­ta i wsie) rozwijają się na podstawie opracowywanych planów miejscowych (zagospodarowania przestrzennego miast i jednostek osadniczych typu wiejskiego).



W dzisiejszych czasach w dalszym ciągu obserwuje się rozrost  zarówno co do liczby, jak i wielkości  największych miast świata, (liczących ponad 1 mln mieszkańców). Takich miast jest obecnie na świecie ponad 300 (w 1939 r. było ich tylko 38). Miasta milionowe koncentrują znaczną część produkcji przemysłowej, są ośrodkami skupiającymi usługi, a także ośrodkami władzy politycznej, administracji, dla danego kraju, a często także dla kilku państw lub nawet świata. W miastach tych kształtują się wzorce zachowania i życia dla ludności innych miast, regionów i państw.

Warunki życia w wielkich miastach stają się jednak uciążliwe dla człowieka. Z tego też względu są podejmowane na świecie próby ograniczenia rozwoju (deglomeracji) wielkich miast przez przenoszenie niektórych rodzajów działalności z wielkich miast do innych ośrodków (deglomeracja czynna) lub ograniczanie rozwoju nowych rodzajów działalności społecznej i gospodarczej w wielkich miastach i kierowanie jej gdzie indziej (deglomeracja bierna). W tym celu stosuje się zarówno środki administracyjne (zakazy i ograniczenia), jak i ekonomiczne (zróżnicowanie stawek podatkowych, polityka taryfowa, cenowa i kredytowa, subwencje). Ludzie i firmy opuszczają wprawdzie wielkie miasta, ale przenoszą się  na ogół  jedyne na ich obrzeża. W konsekwencji prowadzi to do rozszerzania się obszarów zurbanizowanych oraz wzrostu stopnia koncentracji przestrzennej ludności w wielkich miastach i wokół nich.


Zapamiętaj:

W wielu krajach, aby uniknąć nadmiernego rozrostu miast, prowadzi się tzw. deglomerację, czyli działalność mającą na celu rozpraszanie osadnictwa, zahamowanie ciągłego wzrostu gęstości zaludnienia. Polega ona np. na przenoszeniu zakładów przemysłowych poza granice aglomeracji, podnoszenie podatków i cen działek budowlanych w miastach, ostre wymogi w zakresie ochrony środowiska lub zakaz meldowania na stałe nowo przybyłych osób.


Kraje o najwyższych odsetkach ludności wielkomiejskiej nie muszą wcale należeć do dobrze gospodarczo rozwiniętych. W Afryce najwięcej ludności skupionej w tego typu jednostkach notuje się w: Kongo, Liberii, Libii i Republice Południowej Afryki. W Europie równie duża koncentracja ludności w miastach ponad 750-tysięcznych występuje tylko w Niemczech, Grecji i na Litwie. Świadczy to o dużej roli, jaką odgrywają w państwach europejskich średnie miasta, powstałe najczęściej w okresie średniowiecza.

 

Typ miasta

Opis

Europejski
  • pierwsze miasta powstawały jako miejsca wymiany towarów - lokalizowane więc były przy szlakach komunikacyjnych, na pograniczu krain o odmiennych cechach środowiska przyrodniczego
  • miasta te pełniły również funkcje administracyjne
  • w XIX wieku głównym czynnikiem miastotwórczym stał się przemysł, a następnie transport i usługi - w miejscach wydobycia surowców mineralnych powstawały konurbacje
  • wokół dawnych centrów urbanistycznych tworzyły się nowe dzielnice (miasta się rozrastały)
  • obecnie wiele miast Europy przeżywa fazę dezurbanizacji

Japoński
  • występuje w państwach wysoko rozwiniętych zamieszkanych przez ludność inną niż europejska (Japonia, Hongkong, Singapur)
  • miasta szczególnie intensywnie rozwijały się dopiero w XX wieku
  • głównym czynnikiem miastotwórczym był przemysł, a następnie usługi
  • tu także powstają rozległe konurbacje, a w Japonii - megalopolis

Kolonialny
  • dominuje w krajach wysoko rozwiniętych zamieszkanych przez ludność pochodzenia europejskiego (USA, Kanada, Australia, Nowa Zelandia)
  • zalążkami miast były miejsca koncentracji ludności napływającej z Europy - najczęściej były to wybrzeża
  • głównym czynnikiem miastotwórczym prowadzącym do rozrostu miast był przemysł, a następnie transport i usługi
  • wskaźnik urbanizacji jest duży
  • wytworzyły się ogromne struktury miejskie - megalopolis

Państw rozwijających się
  • ogromny rozwój wielkich miast nastąpił w drugiej połowie XX wieku
  • miasta przyciągają ogromną ilość ubogiej ludności wiejskiej, poszukującej pracy -prowadzi to do powstawania wokół miast dzielnic nędzy - slumsów, w których panuje ogromne bezrobocie i przestępczość
  • slumsy z reguły nie posiadają elementarnej infrastruktury komunalnej, takiej jak wodociągi i kanalizacja.