Rozmieszczenie i zbiory zbóż na świecie

 

Na świecie uprawia się ok. 1500 różnych gatunków roślin. Przynajmniej 100 z nich ma większe znaczenie gospodarcze w gospodarce żywnościowej lub surowcowej. Podstawową rolę w wyżywieniu ludności odgrywają rośliny zbożowe. Areał uprawmy zbóż wynosi ok. 70 % ogólnej powierzchni upraw na świecie. Na kuli ziemskiej uprawia się kilkanaście gatunków zbóż przeznaczonych głównie na ziarno, które łatwo transportować i przechowywać.

 

Produkcja roślinna

Rośliny  żywieniowe (alimentacyjne)	zboża (np. pszenica, ryż) rośliny bulwiaste (np. ziemniaki, bataty) rośliny cukrodajne (trzcina cukrowa, buraki cukrowe) rośliny strączkowe (np. fasola) rośliny oleiste (np. rzepak, oliwki) drzewa i krzewy owocowe warzywa używki (kawa, herbata, kakao) przyprawy
Rośliny pastewne	pasza dla zwierząt hodowlanych, np. koniczyna, lucerna, owies, jęczmień, buraki pastewne, ziemniaki
Rośliny przemysłowe	uprawiane w celu uzyskania surowca do dalszego przetwarzania przemysłowego rośliny oleiste rośliny olejkodajne rośliny kauczukodajne rośliny włókniste (np. bawełna, len)

Rośliny zbożowe dostarczają przede wszystkim mąki służącej między innymi do wypieku pieczywa oraz do sporządzania potraw mącznych, a także do wyrobu kasz. Ze zbóż uzyskuje się także pasze dla zwierząt. Nierzadko zboża są również surowcem przemysłowym. W krajach gospodarczo rozwiniętych większa część zbóż jest przeznaczana na pasze, a w krajach rozwijających się 75 % ziarna jest spożywane bezpośrednio przez ludność. Zboża są uprawiane niemal wszędzie, gdzie osiedlił się człowiek. Ogólnoświatowe znaczenie ma uprawa pszenicy, ryżu, kukurydzy i jęczmienia. Mniejszy zasięg w skali świata, aczkolwiek często duże w skali regionalnej, ma owies, proso i jego odmiany, oraz żyto.

 

Pszenica                 

              

Pszenica jest najpowszechniej uprawianym zbożem na świecie. Zasiewa się ją w ponad stu krajach. Szczególnie duże znaczenie ma uprawa tej rośliny w regionach suchych, od­znaczających się dużą potencjalną żyznością ziemi, np. w Iranie, Pakistanie, Turcji, Kazachstanie, Mongolii, Egipcie, Maroku, czy Tunezji. Na wymienionych obszarach pszenicą obsiewa się co trzeci hektar gruntów ornych. Pszenica jest więc w tych regionach ważnym zbożem, mającym istotny wpływ na produkcję krajowej żywności. Z największym powodzeniem uprawia się ją w krajach o klimatach umiarkowanych i ciepłych  zarówno morskich, jak i kontynentalnych półkuli północnej i południowej.

Dzięki wyhodowaniu wielu odmian o różnych cechach pszenica może być uprawiana również w klimatach chłodniejszych i suchszych. Nie nadaje się ona jednak do uprawy w klimacie gorącym wilgotnym i na obszarach wysokogórskich. Pszenica należy do szczególnie wartościowych zbóż. Roślina ta wymaga stosunkowo żyznych gleb, zasobnych w próchnicę i wapń.

Pod uprawę tego zboża doskonale nadają się czarnoziemy, gleby brunatne, lessy, oraz najbardziej urodzajne mady rzecz­ne. Przy odpowiednim nawożeniu może być uprawiana także na glebach słabszych. Pszenica nie znosi zbyt wysokich opadów, wymaga jednak dostatecznej ilości wilgoci w okresie wzrostu oraz niewielkich opadów i dużego nasłonecznienia w okresie dojrzewania i zbiorów.Niesprzyjające dla upraw pszenicy są letnie susze.

Na obszarach o długich i suchych latach plony pszenicy są niewielkie, a w celu ich podniesienia konieczne jest stosowanie melioracji nawad­niających. Duże wartości odżywcze oraz szerokie możliwości zastosowania i przyrządza­nia do celów spożywczych powodują, że ziarno pszenicy cieszy się wszędzie dużym popytem. Uprawia się dwa gatunki pszenicy: ozimą, oraz jarą, która jest wysiewana na wiosnę. Na obszarach o krótkim okresie wegetacyjnym i mroźnych zimach sieje się pszenicę jarą, gdyż daje ona względnie niskie plony, ale odznacza się odpornością na przymrozki.

Pszenicę ozimą uprawia się natomiast na obszarach o dość długim okresie wegetacyjnym (od 180 do 200 dni), odznaczających się łagodnymi zimami lub trwałością pokrywy śnieżnej w czasie całej zimy. Jest to uwarunkowane długim okresem jej rozwoju, wrażliwością na chłody zimowe i przymrozki.
Główne strefy uprawy pszenicy to w:

• Azji obszary stepowe ciągnące się od północnej części Ukrainy, Powołże w Rosji, północny Kazachstan, po rejon jez. Bajkał w Rosji i dalej w Chinach od Niziny Mandżurskiej po Nizinę Chińską i Mongolię Wewnętrzną, ponadto pas od Wyżyny Anatolijskiej (Turcja), po północną część Wyżyny Irańskiej i Mezopotamii, a także Nizina Indu (Pakistan), północno-zachodnie Indie (w stanie Pendżab), zachodnia część Niziny Gangesu oraz północna część Dekanu,

• Europie to pas ciągnący się od prowincji północnych i zachodnich Hiszpanii (Saragossa, Soria,), przez północną Francję (Basen Paryski, Normandia, Region Centralny) i południe Anglia, południowe Niemcy (Badenia-Wirtembergia, Nadrenia-Palatynat, Hesja, Bawaria), środkowo-wschodnie Czechy, Wielką Nizinę Węgierską (Węgry), Nizinę Wołoską (Rumunia) po Serbię i Mołdawię,

• Ameryce Północnej  Wielka Równina Prerii od północnej części Teksasu po Dakotę Północną w Stanach Zjednoczonych oraz południowo-zachodnie prowincje Kanady (Manitoba, Alberta, Saskatchewan), a także tereny położone na południe od Wielkich Jezior,

• Ameryce Południowej  Pampa w Argentynie i południe Brazylii,

• Afryce  północna część kontynentu oraz Kraj Przylądkowy (RPA),

• Australii  południowo-wschodnia (tereny nizinne sąsiadujące od zachodu z Wielkimi Górami Wododziałowymi) i południowo-zachodnia część kontynentu.
  
  

Największym obecnie producentem pszenicy są Chiny, które w ostatnich latach zbierają po ok. 100 mln ton tego zboża rocznie. Plony pszenicy wynoszą średnio ok. 35 q/ha. W państwach, gdzie dominuje rolnictwo intensywne średnie plony tego zboża wynoszą: w Holandii 75 q/ha, a w Danii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Belgii i Luksemburgu oraz Francji — po 65-70 q/ha. Liczącymi się producentami pszenicy są także Stany Zjednoczone  ponad 60 mln t i Kanada prawie 30 mln t jednak czym zbiory w tych krajach w poszczególnych latach wykazują nieraz znaczne różnice. Oba te państwa są największymi w świecie eksporterami pszenicy. Średnio rocznie wywozi się ze Stanów Zjednoczonych prawie 30 mln t, a z Kanady  ok. 20 mln t tego zboża.
Kolejny wielki producent pszenicy, Indie (głównie stan Pendżab). Kraj ten całą produkcję podobnie jak Chiny, przeznacza na spożycie wewnętrzne, z uwagi na bardzo wysoką liczbę ludności. Wyraźny wzrost plonów i zbiorów nastąpił w Indiach przede wszystkim dzięki wprowadzeniu wysokowydajnych odmian pszenicy w ramach tzw. zielonej rewolucji. Zbiory tego zboża w Indiach ćwierć wieku temu wynosiły średnio 15 mln t, a obecnie ok. 60 mln. Kilkanaście milionów ton tego ziarna zbiera rocznie sąsiad Indii  Pakistan.
Na wymienione kraje przypada blisko połowa światowej powierzchni zasiewów i zbiorów pszenicy. Ze względu na ekstensywny lub mało intensywny charakter upraw, plony pszenicy w tych krajach ulegają dość dużym wahaniom, co powoduje dużą zmienność światowych cen pszenicy oraz rosnącą lub malejącą opłacalność jej uprawy. Po wystąpieniu nieurodzaju zwykle wysoka cena powoduje wzrost zainteresowania uprawą tej rośliny i wówczas pod pszenicę przeznacza się więcej gruntów, często o krańcowej użyteczności. Do największych światowych importerów pszenicy należą obecnie: Rosja, Chiny, Japonia, oraz niektóre kraje Europy Zachodniej, a także niektóre duże ludnoś­ciowo kraje rozwijające się.
Zbiory pszenicy w Polsce wyniosły w latach 1991-1995 średnio 8 mln ton rocznie, przy przeciętnych plonach 34 q/ha. Pszenicę uprawia się w całej Polsce, ze szczególnym nasileniem w Polsce Południowo-Zachodniej, Południowo-Wschodniej i Lubelszczyźnie, na Kujawach, Żuławach, Nizinie Szcze­cińskiej (rejon Pyrzyc).